Mechanizmy obronne – jak walczymy z lękiem?

Ostatnią częścią psychiki jest ego. Jego głównym zadaniem jest odnalezienie najbardziej optymalnego rozwiązania w konflikcie ID i superego. Ta część kieruje się rzeczywistością, zestawia potrzeby obu sprzecznych stron i szuka wyniku sytuacji, który mógłby zachować balans w psychice i jednocześnie rozwiązać problem sprzecznych potrzeb. W przypadku kawałka czekolady ego zaczęłoby szukać sposobów, aby pogodzić oba pragnienia. Zjadłby kawałek czekolady, np. po ówczesnym zapytaniu o pozwolenie.

Ten model psychiki Freuda występuje u każdego i rozwija się przez całe życie. Konflikty trwające pomiędzy ID a superego jednak nie zawsze dotyczą tak łatwego problemu jak kawałek czekolady. Czasami dotykają takich aspektów, które dla ego wywołują silny lęk, ponieważ nie jest w stanie pogodzić obu stron. Gdy lęk staje się zbyt silny, ego wykorzystuje mechanizmy obronne.

Mechanizmy obronne to automatyczne i nieświadome reakcje umysłu wykorzystywane przez ego, które zniekształcają albo ukrywają konflikt, który wywołał ostry lęk, zanim dotrze on do świadomości. Impuls, który wywołuje sprzeczność między ID a superego, jest czasami zbyt silny, aby ego mogło go rozwiązać, co wywołuje lęk. Aby ego mogło się obronić przed lękiem, sięga po mechanizmy obronne, które wywołują ulgę, ale nie rozwiązują konfliktu.

Dla każdego człowieka lęk, który wywoła mechanizm obronny, może pochodzić od różnych bodźców. Tak jak zwyczajnie myślimy o lęku jako o sygnale niebezpieczeństwa, tak samo ego go interpretuje i, aby się obronić, wykorzystuje formy automatycznej obrony. Jednak strach, przed którym ukrywa się ego, nie pochodzi z zewnątrz – nie jest to lęk wywołany np. pożarem czy wypadkiem samochodowym – jest to lęk pochodzący z wnętrza psychiki, który powstaje, gdy nasze chęci są blokowane przez wymagania społeczne, oczekiwania czy wychowanie. W przypadku gdy przez zagrożenie zewnętrzne, które wywołuje u człowieka reakcje ucieczki lub walki, zagrożenie wewnętrzne w psychice, powoduje ukrycie zagrożenia przed swoją świadomością. Jeżeli ego wykorzystuje mechanizmy obrony, nie pokonuje ono problemu wywołującego lęk; ono go przemienia i ukrywa w taki sposób, aby nie dopuścić do świadomości ciężkiego strachu, z którym nie jest w stanie sobie poradzić. 

Dla psychiki najważniejszym zadaniem jest zachowanie wewnętrznego balansu, nie zważając na to, jakie procesy pozostaną poza świadomością, a jakie nie. Ego, które doświadcza silnego lęku, nie jest w stanie podjąć logiczne rozwiązanie konfliktu – musi działać szybko. Często impuls, który wywołuje strach, jest zbyt niebezpieczny, aby pomyśleć o nim świadomie, przez to, że zagraża całemu poczuciu człowieka, kim jest. W tym wypadku sprawdza się idea “mniejszego zła”, jakim jest mechanizm obronny, zamiast „większego zła”, którym jest świadome zmierzenie się ze strachem. 

W 1936 roku Anna Freud opublikowała swoją prace, w której przedstawiła liste 10 podstawowych mechanizmów obronnych, którą w późniejszych latach badacze uzupełniali na podstawie nowych badań:

1. WYPARCIE (repression) – mechanizm, który nieświadomie ukrywa bodziec wywołujący lęk poza świadomością. Może to być myśl, uczucie lub wspomnienie, które wywołuje konflikt ID i superego. 
2. PROJEKCJA (projection) – mechanizm przekierowujący własne odczucia czy potrzeby na inną osobę. Jest to widoczne np. gdy człowiek mierzący się z pewną wadą u siebie wytyka ją u innych. 
3. ZAPRZECZENIE (denial) – mechanizm, który zaprzecza przyjęciu rzeczywistości, która wywołuje lęk i jest zbyt trudna do zaakceptowania. 
4. PRZEMIESZCZENIE (displacement) – mechanizm przekierowujący negatywny impuls na coś lub kogoś innego niż prawdziwy powód, aby łatwiej się z nim skonfrontować. 
5. FORMOWANIE REAKCJI PRZECIWNEJ (reaction formation) – przyjmowanie zachowań czy uczuć przeciwstawnych tym, które człowiek naprawdę odczuwa. 
6. RACJONALIZACJA (rationalization) – mechanizm kreujący fałszywe wytłumaczenie zachowania, którego prawdziwy powód jest zbyt ciężki do zaakceptowania świadomie. 
7. REGRESJA (regression) – mechanizm powracający do wcześniejszego etapu rozwoju w stresowej sytuacji.
8. INTELEKTUALIZACJA (intellectualization) – mechanizm odcinający się od uczuć i emocji i skupiający się wyłącznie na logicznym, racjonalnym sposobie patrzenia na sytuacje. 
9. SUBLIMACJA (sublimation) – mechanizm zmieniający nieakceptowaną społecznie potrzebę w akceptowaną aktywność, np. w aktywność fizyczną czy intelektualną. 
10. SUPRESJA (suppression) – mechanizm świadomie odkładający na bok problem.

• Fantazjowanie (fantasy) – mechanizm przekierowujący świadomość w ucieczke w wyobraźnie zamiast świadomego działania
• Bierna agresja (passive aggression) – mechanizm wyrażający złość w sposób pośredni
• Odreagowanie (acting out) – mechanizm wyrażający impuls poprzez nieprzemyślane działanie
• Altruizm (altruism) – mechanizm używający konstruktywną służbę innym aby poradzić sobie z konfliktem
• Antycypacja (anticipation) – mechanizm używający realistycznego planowania, aby ułatwić poradzenie sobie z przyszłym negatywnym doświadczeniem.
• Humor – mechanizm używający śmiechu aby poradzić sobie z negatywnym przeżyciem
• Dysocjacja – mechanizm odłączający świadomość od trudnego doświadczenia

 Mechanizmy obronne rozwijają się przez całe życie. We wczesnym dzieciństwie dziecko doświadcza pierwszych sytuacji negatywnie wpływających na jego psychikę. Odczuwa pierwszą bezradność, która zmusza go do zinterpretowania sytuacji – w taki sposób dziecko uczy się pierwszych sposobów radzenia sobie z napięciem. Gdy pojawia się pierwszy lęk sygnałowy, czyli wewnętrzny alarm nawołujący ego do użycia mechanizmu obronnego, ego przekształca konflikt w taki sposób, aby móc go ukryć poza świadomością. Jeśli dana obrona skutecznie zmniejszyła i ukryła lęk w psychice, dany mechanizm obronny może utrwalać się jako automatyczny i kompletnie nieświadomy. Dlatego jeżeli w przeszłości pewien bodziec wywołujący lęk został stłumiony przez psychikę, w przyszłości obiekt przypominający ten bodziec może wywoływać lęk u osoby, ale nie przywoływać żadnego wspomnienia – ten sam mechanizm obronny będzie działać poza świadomością człowieka.

Mechanizm „mniejszego zła” jest widoczny w większości mechanizmów obronnych. Okazuje się, że ego wybiera takie systemy obrony, w których tak samo doświadcza negatywnych emocji, np. wstydu czy smutku, zamiast odczuwać lęk. Pokazuje to, jak bardzo dla niektórych ludzi lęk wywołany konfliktem wewnętrznych potrzeb z wymaganiami środowiska jest wielki i przerażający. Ego zagłusza lęk innym negatywnym przeżyciem, które jest bardziej możliwe do zaspokojenia niż strach przed sprzecznymi potrzebami.

Wybór mechanizmu obronnego przez ego jest nieświadomy. Nie jest to proces, w którym ego może racjonalnie podjąć decyzje o odpowiedniej obronie. Jest to reakcja automatyczna, która ma podłoże we wcześniej ustalonych wzorcach. Rodzaj zagrożenia, z którym styka się psychika ludzka, definiuje mechanizm obronny. Wyparcie chroni przed impulsywnością ID, a zaprzeczenie przed zewnętrznymi bodźcami, które zagrażają ego. Nie u każdego człowieka ego jest tak samo ukształtowane. Środowisko, w którym się rozwija, wpływa ogromnie na jego późniejsze reakcje – indywidualna historia i kontekst stresu są dla każdego człowieka fundamentami rozwoju mechanizmów obronnych. Wczesne traumy i przeżycia są tak samo ważne jak liczba pozytywnych doświadczeń. Warto pamiętać, że w zależności od wieku i dojrzałości ego jego reakcje mogą być różne. Mechanizmy obronne ludzi w okresie adolescencji są inne niż te, których używają ludzie w starszym wieku. Jednak to, w jaki sposób, w jakim środowisku, przy jakich bodźcach rozwijało się ego w dzieciństwie, ma ogromny wpływ na budowanie mapy “wewnętrznego przetrwania”, radzenie sobie z lękiem.

W zależności od tego, na jakim poziomie rozwoju znajduje się ego jednostki, mechanizmy obronne będą dostosowane do poziomu ego. Hierarchie mechanizmów obrony stworzył psychiatra z Harvardu – George Vaillant, który uschematyzował je według 4 poziomów – od najmniej do najbardziej dojrzałych:

1. Obrony patologiczne – charakterystyczne dla jednostek z poważnymi zaburzeniami psychicznymi:

• Zaprzeczenie psychotyczne (psychotic denial) – mechanizm całkowicie negujący prawdę, odłączając się od rzeczywistości
• Urojeniowa projekcja (delusional projection) – mechanizm przypisujący innym własne wewnętrzne urojeniowe przekonania bez żadnego związku z rzeczywistością

2. Obrony niedojrzałe – charakterystyczne głównie dla nastolatów oraz jednostek z podobnym poziomem rozwoju ego:

• Fantazjowanie 
• Projekcja
• Bierna agresja
• Odreagowanie 

3. Obrony neurotyczne  – charakterystyczne dla zdrowych lecz lekko ograniczonych dorosłych 

• Intelektualizacja (intellectualization)
• Formowanie reakcji przeciwnej (reaction formation)
• Dysocjacja (dissociation)
• Przemieszczenie (displacement)
• Wyparcie (repression)

4. Obrony dojrzałe – charakterystyczne dla zdrowych dorosłych, najbardziej dojrzałe, często osiągalne przez całożyciowy rozwój

• Altruizm (altruism)
• Antycypacja (anticipation)
• Humor (humour)
• Sublimacja (sublimation)
• Supresja (Suppression)

Człowiek rozwija się przez całe życie, podobnie jak jego mechanizmy obronne. Jeżeli w okresie adolescencji człowiek używał niedojrzałych mechanizmów obronnych, nie oznacza to, że są one permanentne – z czasem, razem z dojrzewaniem, mechanizmy te mogą się zmienić na nowe, zdrowsze sposoby wyrażania lęku. Mechanizmów tych nie należy się bać ani niwelować; są one naturalną reakcją organizmu. Aby poprawić swoje reakcje, należy popracować nad swoimi własnymi utartymi wzorcami radzenia ze stresem. Proces powstania takiego systemu obrony jest oryginalny dla każdego człowieka, dlatego tak ważna jest praca nad swoją rzeczywistością psychiczną tak samo jak nad tą zewnętrzną.

Related Articles

Related