Handzlówka – Bieszczady w pigułce

Analiza potencjału turystycznego Handzlówki oraz wyzwań, przed którymi stoi ta miejscowość. Autor przygląda się opiniom mieszkańców na temat możliwych inwestycji i ocenia szanse na rozwój turystyki w regionie.

1. Położenie

Handzlówka jest wsią położoną na Podgórzu Rzeszowskim, w województwie podkarpackim, w powiecie łańcuckim (ryc. 1), w gminie Łańcut (ryc. 2), kilkanaście kilometrów na południe od Łańcuta. Zabudowa wsi jest rozlokowana przy lokalnej drodze z Albigowej, na pagórkach po obu stronach rzeki Sawa.

Od zachodu graniczy z miejscowością Wola Rafałowska, od południa z Zabratówką i Tarnawką, od wschodu z Husowem, natomiast od północy z Albigową. Z Rzeszowa do Handzlówki najszybciej dojedziemy kierując się na wschód drogą krajową 94. Na skrzyżowaniu koło cmentarza w Łańcucie należy skręcić w prawo w drogę wojewódzką 877 do Dynowa. Ze stolicy Podkarpacia do Handzlówki można też dojechać dłuższą, ale za to malowniczą trasą prowadzącą przez tereny Pogórza Dynowskiego. Wyjeżdżając z Rzeszowa wystarczy wybrać kierunek południowy do Tyczyna, czyli trasę numer 878. Z Tyczyna do Handzlówki dojedziemy drogami lokalnymi i drogą wojewódzką 87.

2. Geologia

Obszar wsi leży w obrębie Zapadliska Przedkarpackiego, stanowiącego tektoniczną nieckę wypełnioną trzeciorzędowymi osadami pochodzenia morskiego. Wykształcone są one w stropie jako iły krakowieckie w postaci iłów pylastych, lokalnie piasków pylastych i iłołupków. Występują one na głębokości 18–35 m.

Osady mioceńskie są z kolei przykryte osadami czwartorzędowymi, które w spągu wykształcone są przeważnie jako osady wodno-lodowcowe o zróżnicowanej miąższości. W obrębie doliny Sawy wśród mad rzecznych występują soczewki gruntów organicznych, w postaci namułów organicznych o różnej miąższości. Osady wodno-lodowcowe przykrywają osady eoliczne – lessy o znacznej miąższości, wykształcone w postaci pyłów lub glin lessopodobnych. Miąższość tych osadów lokalnie przekracza 20 m.

3. Klimat

Ze względu na swoje usytuowanie obszar wsi cechuje się jednak znaczną zmiennością warunków pogodowych. Wiosna jest późna i stosunkowo krótka, lato długie (czas trwania lata 95 dni), jesień krótka i ciepła, a zima długa (czas trwania zimy 92 dni) i chłodna z pokrywą śnieżną zalegającą przez ok. 80 dni w roku.

Średnia temperatura w ciągu roku jest dość wysoka i wynosi 7,5 °C, przy czym na wypukłych formach terenu wzrasta. Najchłodniejszym miesiącem w przebiegu rocznym jest styczeń (−3,5 °C), a najcieplejszym – lipiec (18,0 °C). Na obszarze tym rejestruje się znaczną liczbę dni gorących (dni, w których temperatura maksymalna > 25 °C), liczba dni pochmurnych (zachmurzenie powyżej 8 dni) wynosi 110 dni, a przymrozki pojawiają się sporadycznie we wrześniu i październiku oraz często w listopadzie.

Średnia roczna wartość zachmurzenia atmosferycznego dla Handzlówki to 6,5, odpowiednio dla skali zachmurzenia 0–10. Pokrywa śnieżna zalega średnio 83 dni w ciągu roku, z maksimum w styczniu (23 dni). Zjawisko burzy notuje się najczęściej w okresie od kwietnia do sierpnia (lipiec – średnio 5,3 dni w miesiącu).

W przeważającej mierze nad obszar wsi napływają wiatry z sektora zachodniego (20%), południowo-zachodniego (15,4%), wschodniego (14,0%) (Wykr. 1).

4. Gleby

W obszarze mezoregionu Podgórza Rzeszowskiego występują głównie gleby wytworzone na pokrywie lessowej. Na pokrywie pylasto-gliniastej powstały gleby brunatne (kwaśne i wyługowane) i czarnoziemy (zdegradowane i deluwialne). Lokalnie spotykane są także bielice i pseudobielice. Gleby te cechują się dobrą i wysoką klasą bonitacyjną (Wykr. 2).

5. Wody

Na obszarze Handzlówki wody podziemne występują w zbiornikach usytuowanych w obrębie zróżnicowanych pięter hydrologicznych w zależności od rodzaju skał macierzystych, podłoża i rzeźby terenu. Występuje tu obszar wód podziemnych o jednolitym poziomie wód.

Zasoby ilościowe poziomów wodonośnych są dość zasobne, w związku z czym wykonano na nich studnie głębinowe, a wody są wykorzystywane do celów bytowych. Zasilanie wód odbywa się przez bezpośrednią infiltrację z opadów atmosferycznych oraz wód powierzchniowych.

Na obszarze wsi występują zarówno wody płynące, zbiorniki sztuczne i naturalne, jak i tereny podmokłe. Obszar opracowania należy do zlewni Wisłoka. Sieć hydrograficzna obszaru opracowania składa się z cieków: Sawa (Zdj. 1) oraz jej bezimienne dopływy, otoczone łęgami z topolami, olchami i wierzbami, i system rowów melioracyjnych odwadniających tereny podmokłe.

6. Świat roślinny i zwierzęcy

Fragment Handzlówki wchodzi w skład Hyżnieńsko-Gwoźnickiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Część miejscowości pokrywają lasy grądowe i buczyny karpackie, natomiast w dolinie Sawy można spotkać fragmenty łęgów olszowo-wierzbowych.

Podstawowy drzewostan tutejszych lasów stanowią: buk, dąb, sosna, jodła, modrzew, grab i brzoza (Zdj. 2). Z roślin chronionych można tam napotkać między innymi sasankę, kłokoczkę południową, bluszcz pospolity, podkolan biały, lilię złotogłów.

Na terenach polnych można spotkać sarny, bażanty, kuropatwy, lisy, zające i dziki. Interesujące gatunki zwierząt to puchacz, zimorodek, remiz, krogulec, borsuk, łasica, salamandra.

7. Historia i demografia

Wieś Handzlówka założył Otton z Pilczy w 1381 roku (Zdj. 3). Jej pierwsza niemiecka nazwa brzmiała Langyn Aw. Była ona własnością Pileckich, Korniaktów, a od 1895 r. należała do hr. Romana Potockiego. Ten wybudował tutaj ujęcie wody dla zamku łańcuckiego, ziemię wydzierżawił miejscowym rolnikom i ostatecznie w 1932 r. im sprzedał. Największy rozwój wsi miał miejsce pod koniec XIX wieku za sprawą miejscowego społecznika Franciszka Magrysia i księdza Władysława Krakowskiego.

Wówczas powstało tu wiele instytucji i organizacji, m.in. kółko rolnicze, spółka oszczędnościowo-pożyczkowa, czytelnia, teatr włościański, koło gospodyń wiejskich, spółdzielnia mleczarska i straż pożarna. Początkiem XX wieku wysiłkiem mieszkańców wybudowano we wsi kościół, dom ludowy i szkołę. W rezultacie Handzlówka stała się wsią postępową i jedną z najlepiej prosperujących wsi na tle ówczesnego powiatu łańcuckiego. Wybitną osobistością wywodzącą się z tego środowiska był wspomniany już wyżej Franciszek Magryś – publicysta i wiejski poeta.Na koniec 2023 roku w Handzlówce zameldowane były 1472 osoby, w tym 747 kobiet (50,7%) i 725 mężczyzn (49,3%), co stanowi 6,7% ludności gminy Łańcut. Na przestrzeni 2022 roku odnotowano spadek ludności o 1,2% (18 osób). W 2023 roku zarejestrowano 18 zgonów i 5 urodzeń, więc współczynnik przyrostu naturalnego wyniósł −13‰.

8. Edukacja i kultura

W Handzlówce znajdują się przedszkole i szkoła podstawowa (Zdj. 4), a do 2019 roku funkcjonowało Niepubliczne Gimnazjum im. Franciszka Magrysia. Z inicjatyw związanych z kulturą można wymienić dwa stowarzyszenia: „Zagroda Handzlowianka” – promująca lokalne produkty żywnościowe i rękodzielnicze oraz organizująca i finansująca seminaria, konferencje, festiwale, wystawy i targi, oraz Stowarzyszenie Promocji i Rozwoju Wsi Handzlówka, przy którym funkcjonuje Muzeum Regionalne i która organizuje m.in. Kiermasze Wielkanocne oraz organizowała niegdyś „Rajdy Trójkołowców”, czyli wyścigi na dystansie 500 metrów, w których uczestniczyć mogli kierowcy trójkołowców, samochodów krosowych i terenowych.

Poza tym na terenie wsi działa HKS „Grom” Handzlówka (Zdj. 5), którego działania oprócz prowadzenia klubu piłkarskiego są ukierunkowane na: tworzenie odpowiednich warunków do uprawiania sportu na terenie sołectwa, organizowanie imprez rozrywkowych o charakterze sportowym, festynowym, zabaw i dyskotek, oraz Koło Gospodyń Wiejskich powstałe w 1907 roku.

9. Gospodarka

Gmina Łańcut jest gminą o charakterze podmiejskim. Grunty orne zajmują 63% powierzchni całkowitej. Przeważają gleby klasy II i III. W gminie funkcjonuje ponad 4500 gospodarstw rolnych, najwięcej z nich mieści się w przedziale 1–5 ha. Oprócz upraw podstawowych dominują uprawy ogrodnicze, sadownicze i szkółkarskie.

Ważnym elementem gospodarki Handzlówki są produkty regionalne, ponieważ z niej wywodzi się siedem, czyli wszystkie produkty tradycyjne w gminie Łańcut wpisane na Listę Produktów Tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi (MRiRW).

1. Część zasadnicza
2. Motywacja do napisania pracy i metoda badawcza

Zapisując się w tym roku na Olimpiadę Geograficzną miałem zamiar napisać pracę o gminie Dydnia jak w zeszłym roku, aczkolwiek po kilku tygodniach pracy zorientowałem się, że nie ma tam terenu, który spełniałby kryteria wytyczone w temacie C. Postanowiłem więc poszukać innej gminy i zdecydowałem na wybranie terenu z gminy Łańcut. Głównym powodem tej decyzji było to, że podczas jednej z Mszy Świętych w sierpniu w Kraczkowej udało mi się nawiązać kontakt z wójtem gminy Łańcut, Tadeuszem Pasiecznym. Podczas spotkania w Urzędzie Gminy oraz rozmowie z wójtem i urzędnikami z Referatu Pozyskiwania Funduszy Zewnętrznych dostałem kilka publikacji o gminie oraz wskazówki co do wyboru właściwego terenu.

Po przeglądnięciu literatury o gminie stwierdziłem, że to właśnie część wsi Handzlówka będzie odpowiednim wyborem, ponieważ zauważyłem w niej duży potencjał turystyczny przez liczbę potencjalnych atrakcji, np. Wyciąg narciarski „Staś” czy Góra Patria, oraz stowarzyszeń działających na rzecz kultury. Jednak obecnie turystyka jest słabo rozwinięta w tej miejscowości.

Podczas pisania pracy użyłem kilku publikacji o gminie i miejscowości, m.in.:

• Matejek R. z zespołem, W Gminie Łańcut,
• Urząd Gminy Łańcut, Śladami historii i zabytków,
• Urząd Gminy Łańcut, Gmina Łańcut,
• Niepubliczne Gimnazjum w Handzlówce, samorząd wsi Handzlówka, Handzlówka – smak i zdrowie,
• Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Łańcut,
• Kronika OSP w Handzlówce.

Poza tym w procesie badawczym kontaktowałem się z: Wójtem gminy Łańcut – Panem Tadeuszem Pasiecznym, referentem Referatu Pozyskiwania Funduszy Zewnętrznych Urzędu Gminy Łańcut – Panią Bernadetą Bróż-Kastoris, sołtysem wsi Handzlówka – Panem Markiem Pelcem, Panią Aliną Becla – prezeską firmy „Becla” produkującej suszone produkty spożywcze, Panią Jadwigą Boniecką – kustoszką Muzeum Regionalnego w Handzlówce oraz z Panią Barbarą Balawender – bibliotekarką w Bibliotece Publicznej w Handzlówce.

2. Ortofotomapa badanego terenu (Mapa 1)

3. Uwarunkowania, które mogą być walorami turystycznymi

3.1. Uwarunkowania przyrodnicze

1. a) Ukształtowanie terenu, obecność licznych punktów widokowych

Handzlówkę od pozostałych miejscowości w gminie Łańcut wyróżnia to, że jest ona najwyżej położoną miejscowością w całym powiecie łańcuckim. Średnia wysokość terenu wynosi 350–420 m n.p.m., a wysokości bezwzględne wahają się od 250 m do 270 m n.p.m. Z tego powodu Handzlówka bywa nazywana czasami „Bieszczadami w pigułce”, ponieważ będąc miejscowością położoną stosunkowo niedaleko od Pradoliny Podkarpackiej może się pochwalić widokami podobnymi do tych w Bieszczadach. Zarówno na wschodnim, jak i południowym i zachodnim krańcu wsi są zlokalizowane punkty widokowe, m.in.:

o Góra Patria (418 m n.p.m.)

Patria (Zdj. 6) jest najwyższym punktem powiatu łańcuckiego. Położona jest na granicy Handzlówki i Husowa, między lasami Bąkowiec i Gaj (Mapa 2). Na północnych stokach wzgórza, wśród leśnych rozpadlin Bąkowca znajdują się źródła potoku Sawa, na wschodnich potoku Husówka, na północnych natomiast źródła strumienia zasilającego Sawę. Na szczycie znajdują się pozostałości po wyrobisku gliny.

Szczególnie okazale prezentuje się od strony zachodniej i południowej, górując nad doliną Sawy, w której rozlokowana jest znaczna część zabudowań Handzlówki. Przez Patrię przebiega droga Dwór łącząca Handzlówkę i Husów. W pobliżu szczytu biegnie droga powiatowa Husów – Tarnawka. Najpiękniejsze i najciekawsze widoki roztaczają się z południowych stoków wzgórza, z malowniczo położonych pól Handzlówki, w odległości od kilkunastu do kilkuset metrów od szczytu.

o Góra (397 m n.p.m.)

Nazwa związana z górzystym ukształtowaniem terenu. Przysiółek rozciąga się wzdłuż końcowego odcinka drogi powiatowej Albigowa–Handzlówka. Punkt znajduje się na pograniczu sołectw Handzlówka i Husów (Mapa 3). Ze względu na bliskość Lasu Bąkowiec oraz lasu znajdującego się w obrębie Hyżnieńsko-Gwoźnickiego Obszaru Chronionego Krajobrazu, punkt jest popularnym miejscem postoju samochodów należących do zbieraczy grzybów i miłośników pieszych wędrówek po lesie. Z punktu widokowego Góra roztacza się piękny widok na domostwa rozrzucone po stokach okolicznych wzgórz.

3.2. Uwarunkowania pozaprzyrodnicze

1. a) Historia lokalnego działacza Franciszka Magrysia (Zdj. 7)

Franciszek Magryś urodził się 23 września 1846 r. w ubogiej rodzinie chłopskiej jako czwarte dziecko Barbary i Wojciecha. Już od wczesnej młodości pracował m.in. w warsztacie tkackim swojego ojczyma. Umiejętność czytania i pisania zawdzięczał matce oraz własnej wytrwałości. Owe umiejętności w okresie powszechnego analfabetyzmu były szczególnie cenne i przyczyniły się do tego, iż otrzymał on posadę pisarza gminnego w Handzlówce, którą pełnił przez 40 lat.

Funkcja ta mocno wyczuliła chłopa-działacza na sprawy społeczne i unaoczniła zacofanie kulturalne wsi. Ściśle współpracował z księdzem Władysławem Krakowskim, pionierem postępu w Handzlówce, co zaowocowało wieloma inicjatywami społecznymi. F. Magryś przez długie lata pełnił funkcję kasjera Kasy Stefczyka oraz był zastępcą prezesa Kółka Rolniczego. Włączył się w budowę kościoła parafialnego, plebani oraz utworzenia Spółdzielni Mleczarskiej w Handzlówce. Darował również swój grunt pod budowę parku nazwanego później jego imieniem. Prócz zaangażowania w sprawy społeczne F. Magryś zajmował się również działalnością literacką. Jego debiut literacki przypadł na 1880 r. i zapoczątkował serię artykułów z Handzlówki i obszaru łańcuckiego do gazet ludowych i pism. Przemyślenia i doświadczenia zebrał w pamiętniku „Żywot chłopa działacza”. W 1929 r. został odznaczony przez prezydenta Ignacego Mościckiego Srebrnym Krzyżem Zasługi, a w kolejnym roku otrzymał Brązowy Krzyż Zasługi. Zmarł w 1934 r. i spoczywa w Handzlówce.

Chociaż F. Magryś nie jest postacią tak zasłużoną jak np. Leopold Lis-Kula, który jest niewątpliwie najbardziej znaną osobą urodzoną w miejscowości należącej dziś do gminy Łańcut, to był on bardzo ważną postacią w kontekście rozwoju Handzlówki, co możemy zauważyć po pamiątkach z nim związanych w Muzeum Regionalnym oraz po parku nazwanym jego imieniem.

1. b) Produkty lokalne

Na Listę Produktów Tradycyjnych MRiRW zostało wpisanych siedem produktów lokalnych z Handzlówki (Tab. 1):

4. Opis istniejącej infrastruktury towarzyszącej

Główną drogą w Handzlówce jest droga powiatowa prowadząca z Albigowej i kończąca się na wzniesieniu Góra (397 m n.p.m.). Jest ona w świetnym stanie, ponieważ w ostatnim czasie była odnawiana, a obok został zrobiony chodnik (Zdj. 9). Po drodze tej 12 razy dziennie w dni robocze kursuje jedna linia autobusowa z odnowionymi przystankami, jednak nie ma ona podanego rozkładu jazdy, który można znaleźć jedynie w internecie. Jedynym miejscem w Handzlówce, które oferuje ofertę gastronomiczną i noclegową, jest „Gościniec nad Sawą”, w którym można zakwaterować maksymalnie 40 osób. We wsi nie funkcjonuje żaden sklep spożywczy. Poza tym w tej miejscowości znajdują się 4 punkty postojowe z ławkami dla turystów rowerowych lub pieszych (Zdj. 14), solarna ładowarka dla urządzeń mobilnych, siłownia zewnętrzna, wypożyczalnia rowerów oraz sprzętu narciarskiego.

Ocenę wystarczalności tych obiektów przedstawiłem w tabeli poniżej (Tab. 2):

Aby dobrze zobrazować potrzeby mieszkańców Handzlówki, postanowiłem przeprowadzić ankietę z pomocą Pani Barbary Balawender – bibliotekarki z Biblioteki Publicznej w Handzlówce – na grupie 37 mieszkańców wsi (były to osoby różnej płci, w różnym wieku i o różnych zainteresowaniach). Pierwsze pytanie, które zadałem, brzmiało:

Czego Panu/i na co dzień najbardziej brakuje w Handzlówce? Jakie inwestycje przydałyby się dla polepszenia jakości życia mieszkańców wsi?

Odpowiedzi mieszkańców prezentują się następująco:

1. Sklep spożywczo-przemysłowy (31 odpowiedzi)
2. Poczta (4 odpowiedzi)
3. Organizowanie imprez w parku im. Franciszka Magrysia (3 odpowiedzi)
4. Plac zabaw oraz wybudowanie chodnika na niektórych drogach gminnych (po 2 odpowiedzi)
5. Punkt apteczny, więcej kursów autobusowych do Łańcuta oraz dodanie kursu do Rzeszowa, rozbudowa tras rowerowych (po 1 odpowiedzi)

Możemy więc zauważyć, że w infrastrukturze Handzlówki najbardziej brakuje sklepu spożywczego oraz poczty, więc moją propozycją byłoby dobudowanie punktu handlowego do obecnego budynku OSP w Handzlówce (Mapa 4), w którym mogłyby zostać utworzone: sklep spożywczo-przemysłowy, punkt pocztowy oraz punkt apteczny. Na chwilę obecną jest to niestety inwestycja mało realna ze względu na koszty tego przedsięwzięcia.

Bardziej realną inwestycją jest w mojej opinii wybudowanie chodników, tras rowerowych na drogach gminnych, dodanie kursów autobusowych oraz wybudowanie placu zabaw, który w mojej opinii powinien zostać postawiony obok parku im. Franciszka Magrysia. Według mnie najbardziej realną inwestycją z podanych przez mieszkańców Handzlówki jest powrót do organizacji imprez w parku im. Franciszka Magrysia.

5. Pozostałe propozycje inwestycji turystycznych

Pierwszą inwestycją, którą wprowadziłbym w Handzlówce, jest utworzenie ścieżki dydaktycznej o nazwie „Bieszczadując poza Bieszczadami” po wsi, która zaczynałaby się w Szkole Podstawowej i przechodziłaby przez najważniejsze turystycznie punkty w Handzlówce. Przebieg tej ścieżki przedstawia poniższa ortofotomapa (Mapa 5):

Cała ścieżka ma odległość ok. 9 km, a samo jej przejście powinno zająć ok. 2 godzin i 30 minut. Punkty wyznaczone przeze mnie na trasie ścieżki prezentują się następująco:

5.1. Ujęcie wodociągowe hr. Potockiego (Zdj. 15)

Ujęcie wody mieści się w Lesie Bąkowiec, na południowo-wschodnim krańcu wsi, przy granicy z Husowem. Wykonała je słynna wiedeńska firma budowlana Gramlik. Woda z tego miejsca płynęła bez pomocy pomp aż do zamku w Łańcucie. Ze starych, nieużytkowanych obecnie urządzeń zachował się system kilkunastu studzienek oraz murowany zbiornik przeznaczony do gromadzenia wody. Nad wejściem do zbiornika umieszczona została płyta z inskrypcją „Wodociąg ten założył Roman hr. Potocki Trzeci Ordynat na Łańcucie w roku 1893″. Wokół ujęć zachowały się pozostałości dawnego parku leśnego oraz modrzewiowy dom z ok. 1910 r., w którym niegdyś mieszkał nadzorca wodociągów Morawski.

Propozycja inwestycji: lepsze oznakowanie drogi prowadzącej do ujęcia wodociągowego, postawienie wiaty turystycznej ze stojakami na rowery oraz tablicą z informacjami o historii wodociągu oraz hr. Romanie Potockim.

5.2. Góra Patria

Opis zawarty w punkcie 3.1. a).

Propozycja inwestycji: wybudowanie wieży widokowej z tablicą z panoramą opisującą widoczne punkty oraz parkingu.

5.3. Park im. Franciszka Magrysia (Zdj. 16)

Teren rekreacyjny usytuowany w pobliżu drogi powiatowej za rzeką Sawa, niedaleko dróg gminnych Okop i Doły. Miejsce odpoczynku dla rowerzystów i spacerowiczów przemieszczających się po trasie rowerowej. Poeta ludowy, tkacz i pisarz wiejski z Handzlówki – Franciszek Magryś – podarował tutejszej młodzieży 15 arów własnego pola, aby w dni wolne od pracy i nauki mogła mile i pożytecznie spędzać czas. Stało się to w 1927 roku. Wybudowano wówczas obszerną scenę widowiskową, która służyła miejscowym artystom czy też festynom i różnym zabawom wiejskim. Na otwarcie parku przybył nawet hrabia Alfred Potocki z Łańcuta. W parku wybudowano także altanę oraz w czasach powojennych żelazny mostek nad strumykiem. W 2000 r. park został gruntownie odrestaurowany. W 2013 r. częściowo utwardzono teren, park wzbogacił się o ławki i stoliki do gry w szachy. Obiekt jest także miejscem zabaw tanecznych i spotkań towarzyskich.

Propozycja inwestycji: posadzenie większej ilości drzew, aby powrócić do historycznego wyglądu parku, oraz rozbudowanie wiaty, aby znowu mogły odbywać się Dożynki wiejskie w Handzlówce.

5.4. Wyciąg narciarski „Staś” (Zdj. 17)

Wyciąg orczykowy z trasą zjazdową o długości 450 metrów. Atuty wyciągu: dostosowany do umiejętności każdego narciarza, dobrze przygotowana trasa zjazdowa, oświetlenie umożliwiające zabawę na stoku także po zmierzchu, łatwy dojazd drogą wojewódzką Łańcut–Dynów, a następnie Gościńczykiem, parking oraz zaplecze, m.in. gastronomia, toalety, wypożyczalnia sprzętu narciarskiego (m.in. narty, kaski, buty, deski, sanki).

Istnieje możliwość zorganizowania zajęć na stoku dla osób, które nigdy nie jeździły na nartach lub chcą poprawić swoje umiejętności pod okiem instruktora. Z wyciągu można korzystać także w lecie, zjeżdżając tzw. mountainboard, czyli na desce z kołami będącej odpowiednikiem deski snowboardowej.

Zlokalizowane przy wyciągu narciarskim schronisko od 2016 r. czynne także w sezonie letnim. W zimie jest zapleczem dla miłośników sportów zimowych, przytulnym miejscu, w którym można się zagrzać, skorzystać z toalety, zamówić przekąski oraz zimne lub ciepłe napoje. Przy schronisku funkcjonuje wypożyczalnia sprzętu narciarskiego.

W sezonie letnim (maj–wrzesień) jest czynne w weekendy; miłośnicy pieszych i rowerowych wycieczek mogą zakupić tu napoje i przekąski, wypożyczyć rowery, odpocząć i skorzystać z toalety. W Schronisku STAŚ (Zdj. 18) można także zamówić nocleg dla maks. 12 osób oraz zorganizować imprezę okolicznościową dla maks. 50 osób.

Propozycja inwestycji: wytyczenie miejsca postojowego z lokalem gastronomicznym oraz położenie igielitu na stoku, aby prowadzić działalność poza sezonem zimowym, lepsze dofinansowanie wyciągu (ponieważ częste problemy z dostępem do wody utrudniają wytwarzanie sztucznego śniegu) oraz wytyczenie kolejnego punktu postojowego z wiatą dla turystów pragnących podziwiać widoki.

Kolejne pytanie w mojej ankiecie dotyczyło zagospodarowania wyciągu „Staś” poza sezonem narciarskim. Ankietowani podali następujące odpowiedzi:

1. Plac zabaw (7 odpowiedzi)
2. Lokal gastronomiczny (6 odpowiedzi)
3. Punkt postojowy, park linowy, położenie igielitu na stoku (po 4 odpowiedzi)
4. Mini zoo, pole namiotowe oraz organizacja sportów letnich (po 3 odpowiedzi)
5. Organizacja imprez i obozów dla młodzieży (po 2 odpowiedzi)
6. Siłownia zewnętrzna (1 odpowiedź)

5.5. Muzeum Regionalne w Handzlówce

Pomysłodawcą i założycielem muzeum jest Stowarzyszenie Promocji i Rozwoju wsi Handzlówka. Myśl utworzenia muzeum zrodziła się w 1995 r., jednak z powodu braku odpowiedniego lokalu otwarto je dopiero 2 września 2001 r. Od początku mieści się w budynku zabytkowej plebanii z 1910 r., wybudowanej z cegły i ozdobionej tynkowanym detalem architektonicznym. Eksponaty tam znajdujące się są darowizną lub depozytem przekazanymi głównie przez mieszkańców Handzlówki, organizacje i parafię. W zbiorach muzeum znajdują się warsztaty, urządzenia i narzędzia różnych rzemieślników. Nie brakuje też przedmiotów codziennego użytku: ubrań i naczyń, przedmiotów sakralnych czy dokumentów. Najstarsze eksponaty pochodzą z XVII w. Nawiązują one do historii Handzlówki i okolicznych wsi. Muzeum (Zdj. 19) zostało utworzone i jest prowadzone dzięki pracy społecznej mieszkańców.

W muzeum można zakupić „Żywot chłopa działacza” autorstwa Franciszka Magrysia, książkę opisującą wieś od połowy XIX wieku do lat 30-tych XX wieku.

Z najciekawszych eksponatów możemy wymienić m.in.:

• Rzeźbę Jezusa ukrzyżowanego, pochodzącą z kruchty starego kościoła – wykonana początkiem XVII w.;
• Warsztat naprawy akordeonów Jana Kisały z Handzlówki z pamiątkami „Najtańszej Wytwórni Fisharmonii” (Zdj. 20), która mieściła się w organistówce w latach 1936–1945 r. Biurko i narzędzia specjalistyczne używane podczas pracy wytwarzane były samodzielnie przez właściciela warsztatu;

• Pamiątki sakralne sięgające początku XVII w., pochodzące ze starego handzlowskiego kościoła modrzewiowego.

Propozycja inwestycji: lekcje muzealne, współpraca z innymi muzeami oraz utworzenie strony internetowej muzeum.

6.6. Pomnik Grunwaldzki

Na początku XX w. zarząd OSP, oprócz zagadnień pożarniczych, stawia przed organizacją zagadnienie wychowania jej członków w duchu patriotycznym oraz wprowadza do swojego programu wychowanie, życie kulturalno-oświatowe. Dla urzeczywistnienia swych planów w roku 1910, w 500-letnią rocznicę bitwy pod Grunwaldem, Ochotnicza Straż Pożarna przystępuje do budowy pomnika grunwaldzkiego pod kierownictwem Andrzeja Magrysia, rzeźbiarza. Po 30-tu latach, w roku 1941 zostaje on zburzony przez okupanta.

Według informacji ocalał orzeł, który – jak mówią różne wersje – został podczas nieuwagi niemieckich żołnierzy wepchnięty do studni znajdującej się w centrum wsi, a inna wersja mówi, że był ukryty i przechowany przez jednego z mieszkańców. Po II wojnie światowej znów z inicjatywy OSP mieszkańcy Handzlówki odbudowali pomnik. Na szczycie pomnika umieścili orła, który przetrwał nienaruszony wojnę. Uroczyste odsłonięcie pomnika miało miejsce 13 września 1959 roku. Ponownie w 1998 roku pomnik został odnowiony i wzbogacony o 2 miecze z napisem GRUNWALD – inicjatywa Rady Sołeckiej.

Obecnie jest on po raz kolejny odnawiany (Zdj. 21).

Propozycja inwestycji: ustawienie tablicy z informacjami o historii pomnika, organizacja rocznic Bitwy Pod Grunwaldem.

Kolejne pytanie, które zadałem w mojej ankiecie, dotyczyło postrzegania podanych powyżej obiektów przez mieszkańców Handzlówki. W każdej kategorii ankietowany podawał liczbę od 0 do 5 (0 – brak waloru, 5 – najwięcej waloru). Odpowiedzi na to pytanie wyglądają następująco (Tab. 3):

Zauważamy, że wyciąg narciarski „Staś” został oceniony jako obiekt z największymi walorami turystycznymi na trasie ścieżki, Góra Patria – z największymi walorami krajobrazowymi, park im. Franciszka Magrysia – z największymi walorami rekreacyjnymi, a Pomnik Grunwaldzki jako obiekt z największymi walorami historycznymi. Najgorzej zaś zostało ocenione ujęcie wodociągowe hrabiego Potockiego.

Poza tym przygotowałem dwie propozycje inwestycji turystycznych, które nie obejmują punktów na trasie ścieżki.

Pierwszą z nich jest utworzenie skateparku na terenie tzw. Łąk Handzlowskich (Zdj. 22), gdzie niegdyś znajdował się basen, a obecnie teren ten popada w ruinę. Drugą propozycją, która rozwija nieco moją propozycję odnośnie oferty gastronomicznej w miejscowości, jest wykorzystanie mnogości produktów lokalnych, np. Handzlowskich produktów suszonych firmy „Becla”, Handzlowskiego sera i bułki pszennej, i utworzenie osobnej restauracji lub budki z jedzeniem, której specjałami byłyby właśnie te produkty i która stworzyłaby konkurencję dla „Gościńca nad Sawą” (Zdj. 23), który serwuje przede wszystkim produkty typu fast food.

O podane powyżej propozycje również zapytałem ankietowanych, którzy mogli ocenić daną propozycję od 0 do 5 punktów (0 – zła propozycja, 5 – świetna propozycja), więc każda z nich mogła otrzymać maksymalnie 185 punktów. Sumę punktów przedstawiłem w poniższej tabeli (Tab. 4):

1. Możemy więc zauważyć, że mieszkańcy Handzlówki dość pozytywnie podchodzą do zaproponowanych przeze mnie inwestycji.

   6. Propozycje form popularyzacji regionu

   Władze wsi Handzlówka próbują ją spopularyzować na forum lokalnym, co objawia się w przyjęciu logo miejscowości (Ryc. 3) w 2017 roku oraz utworzeniu strony internetowej. Jednak w celu przyciągnięcia dużej liczby turystów trzeba poczynić nieco ambitniejsze kroki, których propozycje przedstawiam poniżej:

• Ponowne zorganizowanie Rajdu Trójkołowców oraz Dożynek Wiejskich – realne;
• Promocja produktów lokalnych w restauracjach w pobliskich miastach, np. Łańcucie i Rzeszowie, lub uczestnictwo w wydarzeniach kulinarnych, np. Europejskim Festiwalu Smaku – realne;
• Nagranie reklam promujących punkty widokowe i wyciąg „Staś” – na chwilę obecną nierealne, ale przy dużym doinwestowaniu tych punktów taka inwestycja mogłaby być realna;
• Organizacja programów edukacyjnych dla młodzieży ze szkół ponadpodstawowych o Franciszku Magrysiu – realne;
• Aktualizacja strony internetowej handzlowka.pl, ponieważ dawno nie zamieszczono tam żadnych aktualności – realne.

7. Podsumowanie – ocena realności zmian na terenie Handzlówki

Handzlówka jest niewątpliwie wsią z dużymi możliwościami rozwoju turystyki, które do tej pory nie zostały lepiej wykorzystane. W rozmowie z Panią Aliną Becla dowiedziałem się, że głównym problemem współczesnej Handzlówki jest stopniowa utrata poczucia przynależności do lokalnej wspólnoty przez mieszkańców. Jest to powodowane m.in. przez reformę systemu oświaty z 2017 roku, w wyniku której zlikwidowano gimnazjum im. Franciszka Magrysia, a Handzlówka pozostała bez szkoły ponadpodstawowej. Z tego powodu rodzice młodzieży, która ukończyła szkołę podstawową, bardziej angażują się w społeczność szkolną w większych miastach, gdzie uczą się ich dzieci, np. Łańcuta i Rzeszowa, aniżeli w społeczność wiejską. Głównym warunkiem popularyzacji turystyki na terenach wiejskich jest współpraca między lokalnymi władzami, stowarzyszeniami i Szkołą Podstawową, co w Handzlówce nie przebiega dość sprawnie.

Widzimy więc, że wprowadzenie nowych inwestycji turystycznych czy form popularyzacji regionu, które podałem w tej pracy, w najbliższym czasie będzie dość trudne, pomimo tego, że Handzlówka ma wiele walorów krajobrazowych i historycznych.

9. Bibliografia

• Niepubliczne Gimnazjum w Handzlówce, samorząd wsi Handzlówka: Handzlówka – smak i zdrowie, Handzlówka 2017, Stowarzyszenie Promocji i Rozwoju Wsi Handzlówka, s. 3, 4.
• Studium Uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Łańcut z 2022 roku, s. 25, 26, 28, 29, 32.
• Rupar J. z zespołem, Lokalny Program Rewitalizacji Miasta Łańcuta na lata 2015–2020, Łańcut 2015, s. 40, 43.
• Raport o stanie gminy Łańcut za rok 2023, s. 5, 6, 7.
• Urząd Gminy Łańcut, Gmina Łańcut, Łańcut 2009, Urząd Gminy Łańcut, s. 17.
• Polcyn J., Głowski P., Rozwój regionalny i jego determinanty, T. 2, Piła 2015, Wydawnictwo PWSZ w Pile, s. 192, 193.
• Matejek R. z zespołem, W Gminie Łańcut, Krosno 2009, P.U.W. „Roksana”, s. 57, 58.
• Urząd Gminy Łańcut, Śladami niezwykłych mieszkańców, Łańcut 2021, Urząd Gminy Łańcut, s. 38.
• Kronika OSP w Handzlówce.
• Prezentacja „Produkt lokalny – nasze dziedzictwo i nasza przyszłość”, „Zagroda Handzlowianka”
• pl/rolnik-w-rajdowce/ar/5901869.
• Ulotka promująca Muzeum Regionalne w Handzlówce.
• Rozmowy z Panią Aliną Becla, Panią Jadwigą Boniecką oraz Panią Barbarą Balawender.